Sığırlarda Ani Ölümler (Sudden Death in Cattle)

1  |  3

Sığırlarda Ani Ölümler-2

2  |  3

Sığırlarda Ani Ölümler-1

3  |  3

Sığırlarda Ani Ölümler-3

REKLAM ALANI

Sığırlarda önceden belirgin bir klinik semptom göstermeksizin, 12-24 saat gibi kısa bir süre içinde gerçekleşen ölümler “Ani Ölüm” (Sudden Death) olarak tanımlanır. Bu vakalar, saha veteriner hekimleri ve çiftlik hekimleri için diyagnostik (vücut dışı) tanısı zor bir durumdur. İşletme sahibi genellikle hayvanı akşam sağlam bırakmış, sabah ölü bulmuştur. Bu makalemde, perakut ve akut seyirli hastalıkları, toksikolojik sebepleri ve fiziksel faktörleri, ayırıcı tanıda dikkat edilmesi gereken yerleri elimden geldiğince açıklıyor olacağım.

Dikkat: Ani ölüm vakalarında, aksi kanıtlanana kadar her vaka potansiyel bir Şarbon (Anthrax) vakasıdır. Nekropsiye başlamadan önce mutlaka perifer kandan frotis bakılmalıdır.

Enfeksiyöz Nedenler ve Bakteriyel Toksinler

Enfeksiyöz nedenler genellikle sürü bazında risk oluşturur ve hızlı müdahale gerektirir.

A. Şarbon (Anthrax)
Bacillus anthracis kaynaklıdır. Ani ölümlerin en korkulanı ve zoonozudur.

Klinik/Nekropsi İpuçları: Doğal deliklerden (ağız, burun, anüs) pıhtılaşmayan katran rengi kan gelmesi.

Dikkat: Şarbon şüphesinde nekropsi kesinlikle yapılmaz. Kadavra açılırsa sporlar çevreye yayılabilir.

B. Clostridium Enfeksiyonları (Enterotoksemi ve Gazlı Gangren Grubu)
Yaygın ani ölüm sebeplerindendir. Clostridium türleri, anaerobik (oksijensiz ortamı seven), spor oluşturan ve güçlü toksinler salgılayan bakterilerdir. Genellikle klinik belirti göstermeden aniden gelişen ve hayvanların toksik yolla ölmesine neden olurlar.

Yanıkara (Blackleg – C. chauvoei): Genellikle iyi kondisyonlu genç hayvanlarda görülür. Omuz ve kalça kaslarında krepitasyon (gaz sesi) ve nekropside bu kasların siyah, süngerimsi bir yapıda olduğu görülür.

Malignant Ödem (C. septicum): Genellikle yara enfeksiyonu sonucu gelişir.

Enterotoksemi (C. perfringens): Bağırsaklarda aşırı gaz, hemorajik enteritis ve böbreklerde “yumuşak böbrek” (pulpy kidney) tablosu durumudur.

Kara Hastalık (Necrotic Hepatitis – C. novyi): Genellikle karaciğer kelebeklerinin (Fasciola sp.) tarafından oluşan hasarlı dokularda bakterinin üremesiyle şekillenir.

Botulismus: Kokuşmuş silaj veya leş yeme sonucu oluşur. Gevşek felç (flaccid paralysis) ve dil tonusunun kaybı tipik belirtileridir.

Tetanoz: Kaslarda rijidite (sertleşme), genellikle ani ölümden ziyade, hızlı ilerleyen bir kasılma nöbeti sonrası ölüm görülür.

C. Pastörelloz ve Septisemi
Hemorrhagic Septicemia (Pasteurella multocida): Özellikle stres altındaki hayvanlarda (transport sonrası), yüksek ateş, boyun ve göğüs bölgesinde ödem ile karakterizedir. Akciğerlerde fibrinli plöropnömoni görülür.

Histophilus somni (TEME): Thromboembolic Meningoencephalitis. Beyin, kalp ve akciğerlerde nekroz (doku ölümü) ve kanama alanları oluşturur. Sığırlarda ani felç ve ölümle sonuçlanır.

D. Viral Etkenler
Sığır Vebası (Rinderpest): Dünya yüzeyinden (çiçek hastalığından sonra) tamamen silinen ikinci hastalık olması nedeniyle veteriner hekimlik tarihinin en büyük başarı hikayesidir. Sığır Vebası, Paramyxoviridae ailesinden Morbillivirus tarafından oluşturulan, sığırların ve mandaların ölümcül viral hastalıklarından birisidir. Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH/OIE) tarafından 2011 yılında dünyadan tamamen eradike edildiği (tamamen yok edildiği) ilan edilmiştir. Ancak literatür bilgisi olarak her hekimin hafızasında canlı kalması gereken hastalıklardandırç

Genç Hayvanlarda Şap (FMD)

Yetişkinlerde veziküllerle seyretse de, buzağılarda Miyokarditis (Kalp Kası İltihabı) sonucu perakut kalp yetmezliği ve ani ölümlere yol açar.

Metabolik ve Beslenme Kaynaklı Nedenler

Beslenme hataları, bireysel ölümlerden ziyade sürü bazlı problem haline gelebilir.

A. Akut Rumen Asidozu
Yüksek miktarda kolay sindirilebilir karbonhidrat (tahıl) alımı sonrası Streptococcus bovis’in artışı ve rumen pH’ının 5’in altına düşmesi durumudur.

Bulgular: Rumen içeriği asidik kokar, sulu ve içinde bol miktarda hazmedilmemiş tahıl tanesi bulunur. Rumen papillaları soyulur duruma gelmiştir.

B. Timpani (Bloat)
Gazlı Şişkinlik: Özofagus tıkanması (patates, elma vb.) sonucu gazın atılamaması.

Köpüklü Şişkinlik: Yaş yoncanın fazla alınması.

Nekropsi İpucu: “Bloat Line” (Özofagusun göğüs boşluğuna girdiği yerde oluşan kanlanma). Kadavra açıldığında rumen içeriğinin adeta patlayacak duruma gelmesi.

C. Hipomagnezemi (Çayır Tetanisi)
Özellikle laktasyondaki ineklerin taze, gür otlaklara çıktığı ilkbahar döneminde görülür.

Semptomlar: Aşırı duyarlılık, kas titremeleri ve konvülsiyonlar (havale/nöbet) sonucu ani ölüm.

D. Yağlı Karaciğer Sendromu ve Ketozis
Genellikle doğum sonrası (post-partum) dönemde, aşırı yağlanmış ineklerde karaciğerin yağ mobilizasyonunun yönetilememesi sonucu gelişir.

Toksikolojik Nedenler (Zehirlenmeler)

Zehirlenmelerde anamnez (çevredeki bitki örtüsü, yeni yem kullanımı, temiz olmayan su kaynağı) hayati önem taşır.

Üre Zehirlenmesi: Rumen içeriğinde keskin amonyak kokusu hissedilir.

Nitrat/Nitrit Zehirlenmesi: Gübreli otlaklar veya bazı bitkiler sebep olabilir. Kan, kahverengimsi renktedir ve kadavra nekropside hava ile temas etse dahi kanın rengi sabittir.

Kurşun Zehirlenmesi: Kullanılmayan akü atıkları, boya kutuları. sebep olabilir. Merkezi sinir sistemi bulguları genellikle körlük ve ani ölümle şekillenir.

Bakır ve Selenyum: Hem eksiklikleri hem de (özellikle enjeksiyonla) aşırı doz uygulamaları akut kalp yetmezliği ve ölüme yol açabilir.

Mikotoksinler (Küf): Aflatoksin gibi toksinler akut karaciğer yetmezliği ve kanama bozukluklarına neden olur.

Zehirli Bitkiler: Zakkum, Porsuk bitkisi (Yew), Yabani soğan gibi bitkiler kardiyotoksik veya hemolitik etkilerle hayvan ölümlerine neden olabilir.

Fiziksel ve Travmatik Nedenler

RPT (Reticulum Peritonitis Travmatica): “Yabancı cisim batması”. Metal cismin retikulumu delip perikarda (kalp zarına) ulaşması durumudur. Sığırlar dilleriyle otları kavrayarak yedikleri için ve ağız duyuları seçici olmadığı için; yemlerin arasındaki çivi, tel, iğne gibi sivri metal cisimleri kolaylıkla yutarlar. Bu cisimler ağırlıkları nedeniyle ön midelerden biri olan Börkenek’e (Retikulum) düşer.

Ölüm Sebebi: Kalp tamponadı (kalbin etrafında çok fazla sıvı olması) veya kalp kasına penetrasyon (kalp kasını delme).

Yıldırım Çarpması ve Elektrik Şoku:

Genellikle ağaç altında ölü bulunan hayvanlar.

Vücutta yanık izleri, tüylerde kıvrılma, rigor mortis’in (ölüm katılığı) şekillenmemesi.

Özofagus Tıkanması: Büyük lokmaların yutulması sonucu gazın atılamaması ve asfiksi/timpani kombinasyonu.

Sığır Hekiminin Yol Haritası: Ne Yapılmalı?

Ani ölüm vakasına giden yada işletme hekiminin izlemesi gereken durumlar:

Güvenlik: Biyogüvenlik tedbirleri mutlaka alınmalıdır. Bulaş açısından koruyucu hekimlik önemlidir.

Anamnez: Tanı için şunları sormamız gerekir; ölüm zamanı ne zaman görüldü? Yem değişikliği yapıldı mı? Başka hayvanlarda bulaş durumu var mı? Aşı geçmişi (özellikle Clostridium) uygulandı mı?

Çevre İncelemesi: Zehirli otlar, akü vb. kimyasal atıklar, elektrik kaçakları ve yıldırım düşmesi sonucu oluşan izlere dikkat edilmelidir.

Fiziksel Muayene:

Rigor mortis durumu. Ölüm sonrası kas sertleşmesidir.

Doğal deliklerden gelen akıntılar.

Mukozaların rengi (Siyanotik? Solgun? Çikolata rengi?).

Laboratuvar ve Nekropsi:

Şarbon ekarte edildikten sonra sistemik nekropsi.

Toksikoloji için rumen içeriği, karaciğer ve böbrek numuneleri.

Histopatoloji için formalinli doku örnekleri.