At Vebası (African Horse Sickness): Teşhisi ve Belirtileri

At Vebası, tek tırnaklı hayvanlara (at, eşek, katır) özgü deri altı ve akciğer dokularında ödemler, iç organlarda kanamalar (hemorajiler) ve vücut boşluklarında seröz sıvı toplanması ile karakterize, oldukça bulaşıcı ve öldürücü bir hastalıktır.

Etiyoloji ve Bulaşma Yolları

• Etken: Hastalığın etkeni Reoviridae ailesine mensup bir Orbivirus‘tür.
• Bulaşma: Hastalık direkt temasla değil, vektörler aracılığıyla yayılır. Bulaşma ve yayılma, özellikle sıcak mevsimlerde aktif olan kan emici sinekler (Culicoides spp.) vasıtasıyla gerçekleşir.

Klinik Semptomlar ve Hastalığın Formları

Etkenin vücuda girmesini takiben inkübasyon süresi 3 ile 14 gün arasında değişmektedir. Virüsün yerleştiği organa ve hayvanın direncine göre hastalık klinik olarak 3 ana formda seyreder:

1. Perakut ve Akut Pulmoner (Akciğer) Formu

Bu form, hastalığın en şiddetli ve ölümcül halidir.

• Ateş: Perakut devrede vücut ısısı aniden 40-41°C‘ye yükselir.
• Solunum: Burun delikleri genişler, solunum sayısı dakikada 70’e, akut devrede ise 90-100’e kadar çıkar.
• Duruş: Hayvan nefes alabilmek için ön bacaklarını açar, boynunu ileri uzatır, ağız açılmış ve dil sarkmıştır.
• Karakteristik Belirti: En belirgin semptom, şiddetli öksürük nöbetleri ile birlikte burundan gelen yumurta akı kıvamındaki köpüklü akıntıdır.
• Sonuç: Alveoller ödem sıvısı ile dolduğu için hayvan adeta “kendi sıvısında boğulur”. Bu formda mortalite (ölüm oranı) %95 civarındadır.

2. Subakut-Kardiyak (Kalp) Formu

Hastalığın daha uzun seyrettiği ve genellikle endemik bölgelerde görülen formdur.

• Ateş: Vücut ısısı 39-40°C civarındadır.
• Ödemler: Spesifik olarak baş ve boyun bölgesinde ödemler şekillenir. Göz çukurları (fossa supraorbitalis), göz kapakları, dudaklar ve yanaklarda başlayan şişkinlikler boyuna ve göğüse doğru yayılır.
• Göz Bulguları: Konjonktiva mukozalarında peteşiyel (noktasal) kanamalar ve buna bağlı kanlı gözyaşı akıntısı dikkat çeker.
• Sindirim: Özofagus (yemek borusu) felci veya yutak ödemi nedeniyle yutma güçlüğü şekillenir, gıdaların burundan geri gelmesi (regurgitasyon) görülebilir.

3. Ateşli – Septisemik Form

Daha nadir görülen ve genellikle hafif seyreden formdur. Ancak gebe kısraklarda abortlara (yavru atma) neden olması bakımından önemlidir.

Otopsi Bulguları (Nekropsi)

Ölen hayvanların otopsisinde şu bulgular ön plana çıkar:

• Ödemli bölgelerin kesitinde, deri altı ve kas dokuları içinde jelatinöz kıvamda sarımtırak sıvı ve kanlı birikintiler görülür.
• Akut vakalarda göğüs boşluğunda sıvı toplanması (Hidrotoraks), akciğer ödemi ve karın boşluğunda sıvı (Asites) dikkati çeker.
• Farinks (yutak), trakea (soluk borusu) ve bronşların içi köpüklü seröz bir sıvı ile doludur.

Teşhis Yöntemleri

Klinik olarak hastalığı diğerlerinden ayıran üç temel ipucu şunlardır:

1. Mevsimsellik: Sokucu sineklerin aktif olduğu dönemlerde görülmesi.
2. Ödemler: Özellikle baş bölgesindeki karakteristik şişkinlikler (Supraorbital çukurun dolması).
3. Göz Yaşı: Kanlı göz yaşı akıntısı.

Laboratuvar Teşhisi: Kesin tanı için laboratuvar muayenesi şarttır.

• Canlı hayvanda: Hastalığın ateşli devresinde alınan defibrine kan (termos veya buz içinde soğuk zincirle laboratuvara gönderilir).
• Ölü hayvanda: İç organ parçaları (özellikle dalak, akciğer, lenf yumruları) ve doku sıvıları en kısa sürede laboratuvara ulaştırılmalıdır.

Tedavi ve Korunma

Tedavi: Ne yazık ki hastalığın spesifik bir tedavisi yoktur. Tedavi şansı bulunmadığından, hastalığın yayılmasını engellemek ve koruyucu hekimlik önceliklidir.

Korunma: En etkin koruma aşılamadır. 8 aylıktan büyük taylara, sinek mevsimi başlamadan önce (genellikle ilkbaharda) 5cc At Vebası aşısı uygulanmalıdır.

Yasal Mevzuat ve Hükümler

Türkiye’de At Vebası, 3285 Sayılı Hayvan Sağlığı Zabıtası Kanunu kapsamında İhbarı Mecbur Hastalıklar listesindedir.

1. Sınırlarda: Ülke girişinde hastalık tespit edilirse, hastalıktan şüpheli ve temaslı hayvanlar tazminatsız olarak itlaf ve imha edilir.
2. Yurt İçinde: Hastalık çıktığında bölge karantinaya alınır. Bakanlıkça belirlenecek itlaf, aşılama, tecrit ve serumlama işlemleri uygulanır.
   • Tazminat Durumu: At vebası, tazminatlı hastalıklar kapsamındadır. Hastalığın açık belirtisini göstermesi sebebiyle veya laboratuvar teşhisi sonunda öldürülen/imha edilen hayvanlar için, takdir kıymet komisyonunca belirlenen bedelin tamamı hayvan sahibine ödenir.

Özetle

“Tek tırnaklılar için ölümcül bir hastalık olan At Vebası (African Horse Sickness); bulaşma, otopsi, teşhis ve yasal mevzuattaki hakları ile hekim.vet‘te.”