Abomasum Deplasmanı: Sığırlarda Tanı ve Tedavi Rehberi

Abomasum, sığırlarda karın boşluğunda, median çizginin sağında ve 10-11. kostaların alt uçlarının bulunduğu bölgeye isabet eden yerde konumlanan bir organdır. Anatomik pozisyonu itibarıyla adeta asılı bir hamak (salıncak) gibi durmaktadır.

Bu yazımda; abomasumun içinde sıvı veya gaz toplanması nedeniyle karın boşluğunda sola, sağa, dorsale veya kendi ekseni etrafında dönerek (torsiyon) yer değiştirmesi olaylarını, yani Abomasum Deplasmanı Dislocatio Abomasi (Displacement of Abomasum) olgusunu tüm detaylarıyla inceleyeceğiz.

Sığırlarda Abomasum Deplasmanının anatomik görünümü.

Abomasum Neden Yer Değiştirir?

Organın yer değiştirmesi, içeriğin özelliğine bağlı olabildiği gibi, rumenin pozisyonuyla da yakından ilişkilidir. Rumenin aşağı kayması veya organa basınç yaparak yerini değiştirmesi gibi mekanik etkiler söz konusudur.

• Sağa Deplasman (RDA) ve Torsiyon: Genellikle abomasumun kendi ekseni etrafında dönmesi (torsiyon/rotasyon) ile birlikte seyreder. Bu vakalarda içerik bağırsaklara geçemez (tıkanıklık) ve acil operatif müdahale yapılmazsa kısa sürede ölümle sonuçlanır.
• Sola Deplasman (LDA): Pylorus tam tıkanmadığı için abomasum içeriği az miktarda da olsa bağırsaklara geçebilir. Dışkı geçişi az olduğu için tabloda kronikleşme eğilimi daha fazladır.

İstatistiksel Veriler: Sağa veya sola yer değiştirmelerin oranları birbirine yakın olmakla birlikte; sağa yer değiştirme genellikle doğum öncesi, sola yer değiştirme ise doğum sonrası daha sık görülmektedir. Hastalık buzağılarda 3 aydan sonra (rumen hacminin abomasumu geçtiği dönemde) sola deplasman şeklinde görülebilir. Erişkin sığırlarda ise özellikle Mart-Nisan aylarında yoğunlaşır; olayların %16’sı doğumdan 3 hafta önce, %65’i ise doğumdan 4 hafta sonra ortaya çıkar.

Etiyoloji: Abomasum Deplasmanı Nedenleri

Dislocatio Abomasi’nin etiyolojisi tam olarak bilinmemekle birlikte, abomasumun “saat zembereği”ne benzer hareket mekanizması ve çeşitli faktörlerin etkisiyle yer değiştirme eğilimi artmaktadır.

Başlıca nedenler şunlardır:

• Abomasum Atonisi: En önemli faktördür.
• Mekanik ve Fiziksel Etkiler: Gebe hayvanların birbirinin üzerine atlaması, nakil işlemleri.
• Beslenme Hataları: Sindirim sistemi hastalıklarında rumen dolgunluğunun azalması, fazla konsantre yem verilmesine karşın kaba yemin az verilmesi (ön mide hacminin azalmasına yol açar).
• Konkomitant Hastalıklar: Ketozis, Hipokalsemi, güç doğumlar, septik metritis, mastitis.
• Histamin Deşarjı: RPT, abomasum ülserleri, asidoz/alkaloz gibi durumlar sonucu ortaya çıkan histamin fazlalığı.
• Kalsiyum Metabolizması: Doğum sonrası hipokalsemiye bağlı kas tonusunun (ve dolayısıyla abomasum hareketlerinin) azalması.
• Çevresel Faktörler: Soğuk su içirme, sert zemin, yetersiz bakım.
• Genetik ve Konformasyon: Seleksiyonla elde edilen “fıçı karınlı” sığırlarda, rumenin yeterli doluluğa ulaşamaması organı predispoze hale getirir. Genetik yatkınlık da önemli bir faktördür.

Patogenez

Normal şartlarda omentum, abomasumu karın boşluğunda sabit tutar. Ancak doğumdan sonra karın içi hacminin aniden küçülmesi ve abomasum üzerindeki basıncın kalkmasıyla, organı omasum ve duodenuma bağlayan ligamentlerin gevşekliği nedeniyle deplasman şekillenir.

Beslenmenin Rolü: Normal abomasum hareketleri dakikada 1.2-2.2 adettir. Sadece konsantre yeme dayalı beslenmede uçucu yağ asitleri artar, bu asitler abomasum hareketlerini baskılayarak atoniye (tembelliğe) neden olur.

Mekanik Yer Değiştirme: Gebeliğin son döneminde uterus, rumenin altına girerek yukarı kaldırır. Rumenin boşalan yerine abomasum kayar. Doğum sonrası uterus küçülüp çekilince, rumen eski yerine (aşağı) inmeye çalışır ancak abomasum sol karın duvarı ile rumen arasında sıkışıp kalır (Sola Deplasman).

Klinik Semptomlar

1. Sola Yer Değiştirmelerde (LDA) Gözlenen Semptomlar

• İnspeksiyon: Sol açlık çukuru çökmüştür. Geviş getirme düzensizdir. Dışkı miktarı az, koyu siyah renkte ve cam macunu kıvamındadır. Hayvanda zayıflama, hafif sancı ve hareketlerde kısıtlılık görülür. Arkadan bakıldığında sırt çizgisi hafifçe sağa kaymış gibidir.
• Oskültasyon ve Perküsyon (Ping Sesi): Sol tarafta, son 2 kosta aralığının orta bölgesi ve 9-12. kostalar bölgesinde steteskop ile dinleme yapılırken parmakla veya perküsyon çekiciyle vurulduğunda karakteristik “Ping” (Tınlama) sesi duyulur.
  • Not: Bu ses, yarıya kadar su dolu bir testiye su damlatıldığında çıkan metalik sese benzer. Gaz kabarcıklarının sıvı yüzeyinde patlamasıyla oluşur.
  • Ayırıcı Tanı: Rumen boşluğunda oluşan sesler daha geniş bir alana yayılırken, LDA’daki “Ping” sesi sol tarafta daha lokalize ve oval bir alandan gelir.
• Rektal Muayene: Abomasumun sola kayması nedeniyle, anatomik yerinde (sağ tarafta) bir boşluk hissedilebilir.

2. Sağa Yer Değiştirme (RDA) ve Torsiyon Semptomları

Sola deplasmana benzer ancak tablo daha ağırdır:

• Genel Durum: Nabız artışı, mukoza renk değişiklikleri, deri ısısında düşme, vena jugularis dolgunluğunda azalma ve şiddetli dehidrasyon görülür.
• Rektal Muayene: Gazla şişmiş organ, sağ açlık çukurundan son kostanın gerisine kadar uzanmış “gaz dolu bir kese” şeklinde ele gelir.
• Liptak Testi (Ponksiyon): Sağ taraftaki asimetrik şişlikten (bombeleme) uzun bir iğne ile sıvı alındığında, pH 1.5-2.5 aralığında ise abomasuma girildiği kesinleşir.
• Dışkı: Siyah, az miktarda, bazen kanlı ve kötü kokuludur (Melena).

Torsiyon (Dönme) Varlığında: Tablo çok daha akuttur. Şiddetli sancı, karnı tekmeleme, nabzın 120-160’a çıkması, şok tablosu ve tamamen durmuş sindirim sistemi hareketleri gözlenir. %70-90 oranında ketonuri (idrarda keton) mevcuttur.

Tanı ve Ayırıcı Tanı

Tanıda en değerli yöntem Oskültasyon-Perküsyon ile alınan “Ping” sesidir.

• Ping Sesi: Abomasum deplasmanı dışında; Rumen timpanisi, pnömoperitoneum, peritonitis ve sekum dilatasyonlarında da duyulabilir. Ancak sesin rezonansı, lokalizasyonu ve rektal bulgular ayırıcı tanıda önemlidir.
• Kesin Tanı: Hayvan 24 saat arayla iki kez muayene edilmeli veya şüpheli durumlarda parasempatomimetik ilaçlar uygulanarak organın tepkisi ölçülmelidir (geçici düzelme olup tekrar nüksetmesi tipiktir).

Abomasum Deplasmanı Sağaltım (Tedavi) Yöntemleri

Tedavi; medikal destek, non-operatif (mekanik) düzeltme ve operatif müdahale olarak üç başlıkta toplanır.

1. Non-Operatif Yöntemler (Yuvarlama / Rolling)

Özellikle sola deplasmanlarda, organı mekanik olarak yerine döndürmek için uygulanır. Başarı oranı %20 civarındadır ve nüks ihtimali yüksektir ancak denenebilir.

Teknik:

1. Hayvan sağ tarafına yatırılarak ayakları bağlanır.
2. Sırt üstü (omurgalar üzerine) konuma getirilir ve bu pozisyonda 2-3 dakika bekletilir (bu sırada karna masaj yapılır).
3. Daha sonra hayvan yavaşça sarsılarak soldan sağa doğru çevrilir.
4. Dikkat: Sola deplasmanlarda hayvan mutlaka sağ tarafına yatırılıp, işlem bitince sol tarafından kaldırılmalıdır. Böylece abomasumun rumenin altından kurtulması sağlanır.

2. Operatif Sağaltım

Açlık çukurlarından veya karın altından yapılan açık operasyonların (omentopeksi/abomasopeksi) yanı sıra, pratik sahadaki hekimler tarafından “Kör Dikiş” yöntemi de sıkça kullanılır.

Kapalı Yöntem (Perkütan Fiksasyon / Toggle Pin): Hayvan sırt üstü yatırılır. Oskültasyon ile abomasumun “Ping” sesi veren en yüksek noktası (genellikle Cartilago Xiphoidea‘nın sağ tarafı) tespit edilir. Trokar veya özel iğne ile girilerek içerideki gaz boşaltılır ve özel bir mekanizma (toggle pin) veya dikiş materyali ile organ karın duvarına içeriden sabitlenir.

• Avantajı: Ucuz, pratik (15-20 dk) ve %95 başarı oranı.
• Dezavantajı: Organın pozisyonu ve olası yapışıklıklar tam görülemediği için komplikasyon riski vardır.

3. Medikal ve Destekleyici Sağaltım

Operasyon öncesi ve sonrası metabolik tabloyu düzeltmek hayati önem taşır.

• Sıvı Tedavisi: Dehidrasyon, hipokloremi ve metabolik alkalozis için:
  • Örnek Solüsyon: 20 Litre Distile Su içerisine + 108 gr KCl + 80 gr NH4Cl karıştırılarak İ.V. verilebilir.
  • Alternatif: Serum Fizyolojik veya Dekstroz içine %1.1’lik KCl ilavesi yapılabilir.
• Oral Elektrolitler: Post-operatif dönemde (ameliyat sonrasındaki iyileşme) 50-100 gr NaCl, 50 gr KCl ve 50-100 gr NH4Cl karışımı ağızdan verilir.
• Motilite Artırıcılar: Atonik abomasumu uyarmak için Kalsiyum preparatları, Neostigmin (Prostigmin) gibi parasempatomimetikler, B vitaminleri ve enerji metabolizması için Dextrose/Propilen Glikol desteği sağlanmalıdır.

Prognoz ve Korunma

• Prognoz: Erken müdahale edilen ve operasyon yapılan vakalarda prognoz iyidir. Gecikmiş, torsiyon şekillenmiş veya şiddetli vagus hasarı oluşmuş vakalarda prognoz kötüleşir.
• Korunma: Temel prensip rasyon dengesidir. Geçiş dönemindeki ineklere yeterli kaba yem (günde en az 2-3 kg uzun saplı kuru ot) verilmeli, konsantre yem miktarı kademeli artırılmalı ve doğum sonrası hipokalsemi (süt humması) riskine karşı anyonik rasyon veya kalsiyum desteği sağlanmalıdır.

“Katkıda bulunmak bana gezegene faydalı olduğumu hissettiriyor.”

— Anna Wong, Gönüllü